Parafia pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Jodłowniku

 

jesteś na: Strona głównaArtykułyOrgany w jodłownickim kościele

 Organy piszczałkowe w kościele parafialnym w Jodłowniku

 

        Genezę pierwszych organów datuje się na lata 285 – 228 przed narodzeniem Chrystusa. Twórcą pierwszego instrumentu, który możemy nazwać organami, był żyjący w Aleksandrii wybitny grecki matematyk i konstruktor Ktesibios . W świecie pogańskim organy wykorzystywano w antycznym amfiteatrze, a to dlatego, że wydawały dźwięki głośniejsze od pozostałych instrumentów muzycznych. Początkowo organy były „ wodne” czy „ hydrauliczne”, a ciśnienie powietrza było regulowane za pomocą dużego zbiornika wypełnionego wodą. Z biegiem lat organy hydrauliczne zostały zastąpione skórzanymi miechami, które sprężały powietrze. Obecnie nazywamy je pneumatycznymi . W XIV wieku nastąpił duży rozwój techniczny budowy organów – powstały klawiatury obsługiwane palcami i klawiatura nożna. W następnych wiekach udoskonalano budowę organów ( klawiatury manualne i nożne z wieloma głosami) . Kościół katolicki nie od razu przyjął do świątyń organy, obawiając się przesiąknięcia liturgii przez elementy pogańskie, całkowicie obce religii chrześcijańskiej . 
Dopiero w VII wieku, w 666 roku papież Witalianus wydal dekret zezwalający na montowanie organów w świątyniach. Organy miały być podporą, podtrzymaniem śpiewu kościelnego przez wiernych. Sobór Watykański II mówi, że organy kościelne w świątyniach spełniają doniosłą rolę i trzeba je mieć w wielkim poszanowaniu. Dodają majestatu liturgii, podnoszą umysły wiernych do Boga i spraw niebieskich . 
Również dokumenty IV Synodu Diecezji tarnowskiej poświęcają sporo uwagi śpiewom i muzyce w liturgii . Według nich muzyka jest integralną częścią liturgii i musi być starannie przygotowana i godnie przeżyta. Kościół zawsze popierał i szanował muzykę wielogłosowa i instrumentalną:”[…] szczególnie dawnych mistrzów zaleca się w liturgii Mszy św. Wykonywanie polifonii wokalnej dawnej i nowej, w języku łacińskim i polskim, tak jednak, by nie wyłączać wiernych całkowicie ze śpiewu oraz by wykonywane utwory odpowiadały wymogom liturgicznym[…] . Organy są więc nieodzownym instrumentem do wykonywania muzyki podczas liturgii, a także:”[…] dobrem kulturowym o wielkiej wartości. Powinny więc być pielęgnowane z najwyższą starannością i prawidłowo użytkowane[…]” . Również w kościele parafialnym w Jodłowniku znajdują się piękne duże organy piszczałkowe. Inicjatorem budowy instrumentu w nowej świątyni był ówczesny proboszcz ojciec marian Stefan Kościelniak. Toteż w dniu 31 października 1988 roku zawarł umowę z organomistrzem Adamem Wolańskim z Lubania Śląskiego . Miał to być duży instrument bo 14-to głosowy, pneumatyczny, mający dwa manuały i pedał nożny. Ponadto z wolną kombinacją połączenia mi II – I; II – pedał; I – pedał tremolem oddzielnym na II manuał Przyciskami P. F. T. . W umowie został podany termin wykonania instrumentu przez wykonawcę, czyli pierwsza połowa 1991 roku. Całe montowanie organów trwało około miesiąca, zaś nocleg i wyżywienie dwom pracownikom zapewniała parafia, a także pokrywała koszty przywozu części organowych . Umowę z estrony parafii podpisał proboszcz Kościelniak, wikariusz ojciec Wiesław Rymarczyk i radni parafialni: Stanisław Mazanek, Aleksander Zapalski, Drożdż Joanna. Natomiast ze strony wykonawcy organomistrz Adam Wolański . Został także dodany aneks do umowy, który dotyczył kosztów budowy organów . Aneks ze strony parafii podpisał proboszcz Kościelniak, wikariusz Wiesław Rymarczyk i przedstawiciele rady parafialnej: Mazanek Stanisław, Zapalski Aleksander, Drożdż Joanna. Zaś ze strony wykonawcy sam organomistrz Adam Wolański . Aneks został sporządzony w trzech egzemplarzach. Na jednej kopii Wolański umieścił trzy krótkie informacje własnoręcznym pismem i swoim podpisem i pieczęcią. Dotyczyły one regulacji wpłat pieniężnych na budujące się organy. I tak, w dniu 23 lipca 1988 roku napisał, że pobrał zaliczkę opiewającą na sumę sześć milionów złotych.. Do zapłaty pozostało jeszcze po uwzględnieniu inflacji, sześć milionów sto dziewięćdziesiąt osiem tysięcy złotych, a także jeden dodatkowy głos „ Octavo – bas 8”. Który nie został uwzględniony w umowie . Pod datą 27 marca 1990 roku Wolański poinformował proboszcza Kościelniaka, ze do zapłacenia ma jeszcze dwadzieścia siedem milionów pięćset tysięcy złotych. Trzecia informacja dotyczyła, ze w dniu 6 lipca 1990 roku organomistrz Wolański pobrał zaliczkę w kwocie pięć milionów złotych. Pozostało tylko szukać odpowiedniego materiału do budowy organów. Proboszcz Marian Kościelniak zwrócił się listownie do ojca Konrada Hejmo dominikanina, rodaka jodłownickiego, o pomoc w załatwieniu materiału do organów. Materiał był potrzebny do mieszków piszczałkowych, a w tamtym czasie bardzo trudny do kup[pienia w Polsce:” […] Koszta związane z tym spłaciłbym poprzez odprawianie intencji, które by ojciec mi przekazał, ponieważ innej możliwości nie mam. Myślałem, że osobiście tę prośbę przedstawię, bo zamierzałem udać się do Rzymu, nic z tego jednak nie wyszło[…]” . Trudno powiedzieć czy ojciec Hejmo odpisał proboszczowi, bo w teczce z dokumentacją budowy organów nie ma żadnej zwrotnej korespondencji od ojca Konrada. Ale należałoby przypuszczać, że prośba proboszcza jodłownickiego została zrealizowana przez rodaka jodłownickiego ojca Konrada Hejmo. 
W dniu 6 listopada 1988 roku organomistrz Adam Wolański przysłał proboszczowi krótki list napisany na małej kartce. Dotyczył on proponowanej dyspozycji na organy. Wolański prosił aby proboszcz po zatwierdzeniu tychże dyspozycji organowych, przesłał mu jeden egzemplarz, a to w tym celu, aby mógł zamówić metalowe piszczałki. Obiecał też opracować rysunki prospektu organowego w następnym roku i wysłać je proboszczowi. List zakończył w sposób następujący:” […] Z poważaniem i wyrazami szacunku, Adam Wolański[…]” . Prace przy budowie organów posuwały się do przodu, o czym w liście poinformował proboszcza organomistrz. W dalszej części listu wspominał, że pragnie wykonać jak najwięcej elementów organowych, a to ze względu na duże koszty transportu, aby w dwóch ratach – kursach wszystko zostało przywiezione. Pierwszy transport został zaplanowany na drugą połowę kwietnia, ewentualnie na pierwsze dni maja . Miesiąc później proboszcz odpisał Wolańskiemu, pytając go, jak duży samochód ma przysłać po elementy organowe. Ponadto prosił budowniczego, że jeżeliby była taka możliwość, by jak najszybciej w tym roku, to jest 1990, mógł ukończyć budowę nowych organów. Z jednej strony, jak pisał proboszcz, że na wiosnę w parafii będą prymicje, więc przydałyby się wtedy organy. Po drugie wielkim pragnieniem proboszcza było, aby doprowadzić dzieło do końca:” […] Proszę wziąć pod uwagę, tym bardziej, że w przyszłym roku na wiosnę będziemy mieć uroczystość prymicyjną. Są tu raczej inne względy, ponieważ ja to zamawiałem i dawałem raty, chciałbym do końca w tym roku tę sprawę zakończyć[…]” . Proboszcz Marian Kościelniak zawarł kolejną umowę z Adamem Wolańskim odnośnie montażu organów z części posiadanych przez parafię, a także z części, które wykonał sam organomistrz z dostarczonego mu materiału. W umowie przewidziano zakończenie wszelkich prac na rok 1991 . Jednak z pewnych względów niezależnych od siebie, przyspieszenie budowy instrumentu okazało się niemożliwe, o czym w liście datowanym na 29 stycznia 1991 roku, wysłanym z Lubania Śląskiego, Wolański poinformował proboszcza jodłownickiego ojca Konstantego Piwowara. Obiecał zrobić wszystko, co będzie w jego mocy, ażeby wyrobić się w przewidzianym terminie. Prosił usilnie proboszcza o zrozumienie:” […] gdyż czasy są wyjątkowo ciężkie i tak mnie jak i Czcigodnym Ojcom nie jest dziś łatwo[…]” . 
Ogromnym zaskoczeniem dla budowniczego organów była śmierć ojca Mariana Kościelniaka, o czym pisał w liście do następcy ojca Konstantego Piwowara. „[…] Wiadomość o śmierci zacnego Ojca Mariana była dla mnie wielkim przeżyciem. Bowiem tak wspaniałego i godnego wszelkiego uznania człowieka dziś rzadko można spotkać. Nic więc dziwnego, że Parafia Jodłownicka z bólem żegnała swojego proboszcza[…]” . Wolański kolejnym listem poinformował proboszcza Konstantego piwowara, ze trudno mu będzie się wyrobić przed 16 czerwca ze wszystkim, ale postara się uporać z pracami najpóźniej do końca czerwca . W dniu 23 czerwca 1991 roku wysłał list do proboszcza Konstantego Piwowara z prośbą o przysłanie samochodu w celu odbioru pozostałych elementów organowych. Największe elementy organowe miały 2, 80 metra i 2, 30 metra długości . Zakończenie prac nastąpiło we wrześniu 1991 roku. W dniu 21 września 1991 roku został sporządzony protokół odbioru nowych organów w nowym kościele parafialnym w Jodłowniku . Wykonawca ograno dał gwarancję na instrument na 10 lat. W razie jakichkolwiek usterek lub zepsucia, zobowiązał się je usuwać w ramach gwarancji. Jedynie parafia miała by mu zwrócić koszta podróży. Protokół został podpisany w oryginale i kopii w obecności świadków: Andrzeja Skupienia, Janiny Drożdż i proboszcza Konstantego Piwowara. Pięć dni później 26 września 1991 roku miał miejsce odbiór organów kościelnych ze strony kurii biskupiej w Tarnowie. Oddelegowany został ksiądz Kazimierz Pasionek, wybitny muzyk kościelny w diecezji tarnowskiej. Protokół podpisano w obecności proboszcza Konstantego Piwowara i miejscowego organisty Leonarda Surówki . Ksiądz Kazimierz Pasionek pozytywnie ocenił nowe organy piszczałkowe, że zostały starannie wykonane i prawidłowo, a material użyty do ich budowy był właściwy. Co do głosów organowych, barwa odpowiadają swoim nazwom i dają możliwości wielu barw kolorystycznych. Ponadto dobremu brzmieniu organów sprzyja bardzo dobra akustyka w kościele. Ksiądz Pasionek zaznaczył w protokole, ze Firma organomistrza Adama Wolańskiego z Lubania Śląskiego zasługuje na uznanie i podziękowanie za uczciwą, sumienną i rzetelną pracę:” […] i przejmuje instrument w posiadanie i użytkowanie, mając zapewnioną gwarancję 10-letnią na sprawne działanie organów[…]” . W dolnej części protokołu zostały zamieszczone przez odbiorcę cztery uwagi dotyczące organów. Pierwsza, że Octavbas spóźnia wyłączanie. Druga, że Portugal wymaga intonacji i stroju w całości plus 15 piszczałek. Trzecia, że Flet leśny i Cymbe – intonacja i strój od połowy w górę ( h2). Czwarta, że za głośno słychać pracę klawiatury ( Manuałów) . 
Następca ojca Mariana Kościelniaka proboszcz Konstanty Piwowar poszerzył i uzupełnił organy o kilkanaście piszczałek i głosów. Budowniczy Adam Wolański obiecał w liście, ze przyjedzie na wiosnę, zamontuje piszczałki i głosy oraz zrobi przegląd gwarancyjny organów, a także przywiezie mechanizm do kalikowania . A zatem organy w nowym kościele parafialnym w Jodłowniku, to organy o trakturze pneumatycznej, dwóch manuałów z pedałem. Posiadają następujące rozmieszczenie głosów – pierwszy i drugi manuał i pedał. 
Do pierwszego manuału należą głosy: 1) pryncypał 8; 2) Bundon 8; 3) Octava 4; 4) Kwinta 2 2/3; 5) Mixtura 3 ch. Drugi manuał: 1) Gedekt 8; 2) Salicet 8; 3) Portugal flet 4; 4) Rurflet 4; 5) Flet leśny 2; 6) Cymbel 3 ch. Tremolo. Natomiast w pedale: 1) Subbas 16; 2) Fletbas 8; 3) Chorałbas 4 . 
Ksiądz Kazimierz Pasionek podczas odbioru nowego instrumentu dał propozycje odnośnie niektórych głosów. Było ich tylko cztery: 
1. Wzmocnienie pedału i dać go po Subbasie 16 ( zamiast Chorałbas) Octavbas 8. 
2. Rurflet 4 ( Manuał II) przenieść do Manuału I ( po Octavie 4). 
3. W Manuale II-gim dać głos główny ( jako trzeci Prastan + 4 ). 
4. Chorałbas 4 + 2 można by dać w Pedale, wówczas gdy byłoby 15 głosów . 
Ponadto w teczce z dokumentacji budowy organów w nowym kościele parafialnym w Jodłowniku, znajduje się trzy szkice prospektów organowych w skali 1: 20 . W bieżącym 2013 roku we wakacje został przeprowadzony niezbędny remont organów, co w znacznej mierze przyczyniło się do jeszcze efektywniejszej ich działalności w świątyni parafialnej. 

BIBLIOGRAFIA 

Aneks do umowy dotyczącej budowy nowych organów w Jodłowniku, w: Teczka z dokumentacją budowy organów w Jodłowniku, APJ, bez sygn. 
List proboszcza Mariana Kościelniaka do ojca Konrada Hejmo w Rzymie w sprawie załatwienia materiału do organów, z dnia 10 lipca 1988 roku, w: Teczka z dokumentacją budowy organów w Jodłowniku, APJ, bez sygn. 
List organomistrza Adama Wolańskiego do proboszcza Mariana Kościelniaka w sprawie zatwierdzenia dyspozycji organowych, wysłany 6 listopada 1988 roku, w: Teczka z dokumentacją budowy organów w Jodłowniku, APJ, bez sygn. 
List organomistrza Adama Wolańskiego do proboszcza Mariana Kościelniaka z dnia 15 stycznia 1990 roku informujący o tempie budowy organów, w: Teczka z dokumentacją budowy organów w Jodłowniku, APJ, bez sygn. 
List organomistrza Adama Wolańskiego do proboszcza Konstantego Piwowara w sprawie terminu ukończenia budowy organów z dnia 29 stycznia 1991 roku, w: Teczka z dokumentacją budowy organów w Jodłowniku, APJ, bez sygn. 
List organomistrza Adama Wolańskiego do proboszcza Konstantego Piwowara z dnia 12 czerwca 1991 roku, w : Teczka z dokumentacją budowy organów w Jodłowniku, APJ, bez sygn. 
List organomistrza Adama Wolańskiego do proboszcza Konstantego Piwowara informujący w celu odbioru pozostałych części organów, z dnia 23 czerwca 1991 roku, w: Teczka z dokumentacją budowy organów w Jodłowniku, APJ, bez sygn. 
List organomistrza Adama Wolańskiego do proboszcza Konstantego Piwowara w sprawie uzupełnienia w organach, w: Teczka z dokumentacją budowy organów w Jodłowniku, APJ, bez sygn. 
Odpowiedź proboszcza Mariana Kościelniaka Adamowi Wolańskiemu z dnia 26 lutego 1990 roku, w: Teczka z dokumentacją budowy organów w Jodłowniku, APJ, bez sygn. 
Protokół z odbioru organów w parafii Jodłownik z dnia 26 czerwca 1991 roku, w: Teczka z dokumentacją budowy organów w Jodłowniku, APJ, bez sygn. 
Protokół z odbioru organów w parafii Jodłownik przez księdza Kazimierza Pasionka, referenta Kurii Diecezjalnej w Tarnowie, w: Teczka z dokumentacją budowy organów w Jodłowniku, APJ, bez sygn. 
Proponowana dyspozycja organowa dla parafii w Jodłowniku, w: Teczka z dokumentacją budowy organów w Jodłowniku, APJ, bez sygn. 
Proponowana dyspozycja organowa dla parafii w Jodłowniku przez księdza Kazimierza Pasionka, w: Teczka z dokumentacją budowy organów w Jodłowniku, APJ, bez sygn. 
IV Synod Diecezji Tarnowskiej, pod red. P. Gajda, A. Kmiecik, A. Kokoszka, A. Paciorek, Tarnów 1982, s. 139 – 142 ( statuty nr 260 – 280). 
Szkice prospektu organowego w nowym kościele parafialnym w Jodłowniku, , w: Teczka z dokumentacją budowy organów w Jodłowniku, APJ, bez sygn. 
Umowa dotycząca budowy nowych organów w parafii Jodłownik zawarta pomiędzy proboszczem Marianem Kościelniakiem a organomistrzem Adamem Wolańskim, w: Teczka z dokumentacją budowy organów w Jodłowniku, APJ, bez sygn. 
www.przewodnik-katolicki.pl/.../niebianskie_brzmienie_krotka_historia... 

Opracowanie artykułu o. Maksymilian Janusz, Jodłownik 2013 rok